महाराष्ट्राचा इतिहास

<div style="text-align: justify;"> <a href="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhXCu8MiyPzuESWl9NPntFcPcDCiQZOIFjfn0CfzELmiP2aTCLXRJ2LxfI31DZe6CmVaVVHQ3oqwlTFwrT0n20w8ACYtdYghttZOS3ZI2BKKR31dWq5_Qv7Q1sLYBnZox3g5oic9CRRAYwE/s1600/SNAIMAGE74193Aapli_Marathi.jpg" imageanchor="1" style="clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhXCu8MiyPzuESWl9NPntFcPcDCiQZOIFjfn0CfzELmiP2aTCLXRJ2LxfI31DZe6CmVaVVHQ3oqwlTFwrT0n20w8ACYtdYghttZOS3ZI2BKKR31dWq5_Qv7Q1sLYBnZox3g5oic9CRRAYwE/s1600/SNAIMAGE74193Aapli_Marathi.jpg" /></a><span class="contentPopup" id="CPH_DataList1_Label3_0"><span style="font-size: small;"></span></span></div> <div style="text-align: justify;"> <span class="contentPopup" id="CPH_DataList1_Label3_0"><span style="font-size: small;">बऱ्याचशा स्पर्धा परीक्षांमध्ये सामान्य अध्ययन या विषयामध्ये आपल्या शालेय विषयातले इतिहास, भूगोल आणि नागरिकशास्त्रसारखे बऱ्याच विद्यार्थ्यांना कंटाळवाणे वाटणारे विषय असतात, पण हेच विषय आपल्या पुढच्या अभ्यासाचा आणि आयुष्याचा पाया आहे.  त्यात प्रामुख्याने १८८५ ते १९४७ पर्यंत महाराष्ट्रात घडलेल्या घडामोडींचा समावेश होतो. यात खालील घटकांचा समावेश होतो. मुख्यत्वे 'महाराष्ट्राच्या इतिहासा'चा प्रभाव जाणवतो. <br /> <br /> ० महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारणा<br /> ० महाराष्ट्रातील आर्थिक सुधारणा<br /> ० राजकीय पुढाऱ्यांचे कार्य/ समाजसुधारकांचे कार्य<br /> ० वर्तमानपत्रे व शैक्षणिक संस्थांचे कार्य<br /> ० महाराष्ट्रातील चळवळी<br /> या सर्व घटकांचा आपण थोडक्यात आढावा घेणार आहोत.<br /> <b><br /> महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारणा : </b>१९ व्या शतकात सामाजिक जागृतीची सुरुवात महाराष्ट्र व बंगालमध्ये मोठय़ा प्रमाणावर झाली. त्यात प्रामुख्याने प्रार्थनासमाज (न्या. रानडे), आर्य समाज (स्वामी दयानंद सरस्वती) व सत्यशोधक समाजाची (महात्मा फुले) स्थापना महाराष्ट्रात झाली. नंतरच्या काळात थिऑसॉफिकल सोसायटी (डॉ. अ‍ॅनी बेझंट), रामकृष्ण मिशन (स्वामी विवेकानंद)च्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील उपेक्षित, कष्टकरी व दलित समाजासाठी विशेष कार्य केले. स्वातंत्र्य चळवळीसोबतच बहुजन समाजाचा विकास व्हावा म्हणून विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची स्थापना केली.<br /> <br /> <b>आर्थिक सुधारणा :</b> ब्रिटिश काळात मुंबई हे कापूस व्यापाराचे प्रमुख केंद्र होते. १८८० साली नारायणराव लोखंडे यांनी कामगारांसाठी मिल हॅण्ड असोसिएशन सोसायटीची स्थापना केली. १९०५ साली लॉर्ड कर्झनने उद्योगधंदे, व्यापार व तांत्रिक शिक्षणाच्या सोयी केल्या. १९२० मध्ये टाटांचा जलविद्युत प्रकल्प खोपोली येथे सुरू झाला. महाराष्ट्रातील पहिली कागद गिरणी 'डेक्कन पेपर मिल' १८८७ मध्ये सुरू झाली. २३ डिसेंबर १९४० रोजी वालचंद हिराचंद या महाराष्ट्रीय उद्योजकाने 'हिंदुस्थान एअरक्राफ्ट' ही विमान कंपनी स्थापन केली. थोडक्यात, स्वातंत्र्यपूर्व काळात महाराष्ट्र सामाजिक व आर्थिक सुधारणेत देशात आघाडीवर होता. या घटकांवर विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांमध्ये या सुधारणांना कारणीभूत असणाऱ्या संघटना, त्यांची स्थापना, संघटनेशी संबंधित नेते याबाबत प्रश्न विचारले जाऊ शकतात.<br /> <br /> <b>राजकीय पुढारी व समाजसुधारकांचे कार्य:</b> स्वातंत्र्यलढय़ात सहभागी असलेले महाराष्ट्रातील राजकीय पुढारी व समाजसुधारक यांच्या नेतृत्वावर आधारित प्रश्न विचारले जातात. जसे- 'सरकारचे डोके ठिकाणावर आहे काय?' या आशयाचा 'केसरी'तून लेख लिहिणारे लोकमान्य टिळक, महात्मा गांधींचे राजकीय गुरू गोपाळकृष्ण गोखले, न्या. महादेव गोविंद रानडे, 'मुंबईचा सिंह' म्हणून ओळखले जाणारे फिरोजशहा मेहता, भारताचे पितामह म्हणून ओळखले जाणारे दादाभाई नौरोजी, 'भूदान चळवळी'चे नेते विनोबा भावे, मातृभूमीसाठी जन्मठेपेची शिक्षा भोगणारे स्वा. सावरकर यांसारख्या नेत्यांनी स्थापन केलेल्या संघटना, त्यांनी लिहिलेली पुस्तके, त्यांनी सुरू केलेल्या चळवळी, त्यांचे जन्मवर्ष, जन्मठिकाण याबाबत प्रश्न विचारले जातात.<br /> <b><br /> वर्तमानपत्रे व शैक्षणिक संस्था :</b> भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत राष्ट्रवादाची भावना निर्माण करणाऱ्या घटकांपैकी महत्त्वाचे घटक म्हणजे देशाच्या वेगवेगळ्या भागांत सुरू झालेली वर्तमानपत्रे, साप्ताहिके, मासिके व समाजसुधारकांनी सुरू केलेल्या विविध शैक्षणिक चळवळी. बाळशास्त्री जांभेकरांनी मराठीतून पहिले वृत्तपत्र 'दर्पण' सुरू केले. लोकहितवादींनी 'शतपत्रे', 'प्रभाकर' मासिकातून प्रसिद्ध करून राष्ट्रवादाला चालना दिली. टिळक-आगरकरांनी 'केसरी', 'मराठा' व 'सुधारका'तून राजकीय स्वातंत्र्याचा व समतेचा पुरस्कार केला. गांधीजींनी 'यंग इंडिया' साप्ताहिकातून इंग्रजांविरुद्ध लढा सुरू केला. या राष्ट्रवादी चळवळीसोबत १८४८ साली महात्मा फुलेंनी पुण्यात पहिली मुलींची शाळा काढली. १८८० व १८८१ साली आगरकरांनी अनुक्रमे न्यू इंग्लिश स्कूल व फग्र्युसन कॉलेजची स्थापना केली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, कर्मवीर भाऊराव पाटील, शाहू महाराज, लोकमान्य टिळक, गोपाळ गणेश आगरकर, विष्णुशास्त्री चिपळूणकर यांनी शैक्षणिक संस्था काढून मोठय़ा प्रमाणावर वैचारिक क्रांती घडवून आणली. या सर्वावर अनेक प्रश्न विचारले जातात.<br /> <b><br /> महाराष्ट्रातील चळवळी :</b> यात प्रामुख्याने महात्मा फुलेंनी सुरू केलेली सत्यशोधक समाजाची स्थापना, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दलितांना एकत्र आणून त्यांच्या हक्काबाबत जागृतीचे केलेले कार्य, त्यांनी स्थापन केलेली 'इंडिपेंडंट लेबर पार्टी', महाड येथे केलेला 'चवदार तळ्याचा सत्याग्रह', आद्य क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके यांनी केलेल्या क्रांतिकारी चळवळी, १८५७ च्या उठावातील तात्या टोपे, नानासाहेब पेशवेंसारखे क्रांतिकारी नेते, १९१३ साली लाला हरदयाल यांनी केलेली 'गदर पार्टी'ची स्थापना, स्वा. सावरकरांनी स्थापन  केलेली 'अभिनव भारत संघटना', चापेकर बंधूंचे कार्य, राष्ट्रीय क्रांतिकारक चळवळीतील विविध संघटना, क्रांतिकारकांनी लिहिलेली पुस्तके, आत्मचरित्रे त्यांनी आखलेले काकोरी कट, चितगाव कटासारख्या घटना, फासावर गेलेले क्रांतिवीर यांसारख्या अनेक घटनांवर प्रश्न विचारले जातात. भारतातील विविध कामगार संघटना, त्यांचे नेते, 'मिरज खटला', आयटक व इंटकसारख्या संघटनांची स्थापना, शेतकरी चळवळी, दुष्काळी काळात सारा वसुलीबाबत इंग्रजांनी अवलंबलेले सक्तीचे धोरण, त्यातून १८७५ मध्ये डेक्कनचे दंगे झाले. सेनापती बापट यांनी 'मुळशी सत्याग्रह' सुरू केला. आदिवासींच्या उठावाचे नेतृत्व उमाजी नाईक यांनी केले, भिल्ल, कोळी, सावंत यांनी इंग्रजांविरुद्ध महाराष्ट्रात उठाव केला. त्याचे क्षेत्र व कार्य याबाबत प्रश्न विचारले जातात.<br /> </span></span></div> <div style="text-align: justify;"> <span class="contentPopup" id="CPH_DataList1_Label3_0"><span style="font-size: small;">यासाठी आपणास जयसिंगराव पवारलिखित 'भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचा इतिहास' हे पुस्तक अतिशय उपयुक्त आहे, याशिवाय पाचवी ते बारावीची इतिहासाची क्रमिक पुस्तके, महात्मा गांधी 'माझे सत्याचे प्रयोग', स्टडी सर्कलची विविध पुस्तके यांचा आपणास सदरच्या स्पर्धा परीक्षांसाठी मोठय़ा प्रमाणावर उपयोग होऊ शकतो.</span></span></div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: center;"> <span class="contentPopup" id="CPH_DataList1_Label3_0"><span style="font-size: small;"><span class="contentPopup" style="text-align: justify;">स्रोत : <a class="external-link ext-link-icon" href="http://www.mahanews.gov.in/Home/HomeDetails.aspx?str=Q2rKSSAIdXE=">महान्यूज</a></span> </span></span></div>

बऱ्याचशा स्पर्धा परीक्षांमध्ये सामान्य अध्ययन या विषयामध्ये आपल्या शालेय विषयातले इतिहास, भूगोल आणि नागरिकशास्त्रसारखे बऱ्याच विद्यार्थ...

महर्षी धोंडो केशव कर्वे (एप्रिल १८, इ.स. १८५८ – नोव्हेंबर ९, इ.स. १९६२)

<div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"> <a href="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGVQcQenuN0VgGJ3hA5Og5E74R93dtppuChmxma-uK9dMajXCx5Ulan8atcFphR0qOoBJIk_hk5Opq7UYwaj8QhgYcDhsQLddTFe3FtJxp4I7Ul43dWx4psejJehEMYZn9v65Vh2rduiRH/s1600/Dhondo-Keshav-Karve.jpg" imageanchor="1" style="margin-left: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" height="320" src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgGVQcQenuN0VgGJ3hA5Og5E74R93dtppuChmxma-uK9dMajXCx5Ulan8atcFphR0qOoBJIk_hk5Opq7UYwaj8QhgYcDhsQLddTFe3FtJxp4I7Ul43dWx4psejJehEMYZn9v65Vh2rduiRH/s1600/Dhondo-Keshav-Karve.jpg" width="251" /></a></div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> महिलांचे शिक्षण, त्यांचे हक्क, विधवा-पुनर्विवाह यांसाठी आपलं १०४ वर्षांचं जीवन वाहिलेल्या धोंडो केशव उर्फ अण्णासाहेब उर्फ महर्षी कर्वे यांचा जन्म १८ एप्रिल, इ.स. १८५८ साली रत्नागिरी जिह्याच्या खेड तालुक्यातील शेरावली या गावी एका निम्न मध्यमवर्गीय घरात झाला. हे स्त्रीशिक्षणाच्या क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण कामगिरी बजावणारे मराठी समाजसुधारक होते. इ.स. १९०७ साली त्यांनी महाराष्ट्रात पुण्याजवळील हिंगण्याच्या माळरानावर एका झोपडीत मुलींची शाळा सुरू केली.</div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> <strong>बालपण आणि तारूण्य</strong></div> <div style="text-align: justify;"> <strong><br /></strong></div> <div style="text-align: justify;"> रत्नागिरी जिल्ह्यातील मुरूड हे अण्णांचे गाव. शिक्षणासाठी त्यांना खूप पायपीट करावी लागली.इ.स. १८८१ मधे मॅट्रिक झाल्यानंतर त्यांनी मुंबईच्या एल्फिन्स्टन कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला. मुंबईच्या एल्फिन्सटन कॉलेजातून त्यांनी गणिताची पदवी संपादन केली.वयाच्या चौदाव्या वर्षी त्यांचा राधाबाईंशी विवाह झाला. राधाबाई त्या वेळी ८ वर्षांच्या होत्या. वयाच्या २७व्या वर्षी, इ.स. १८९१ साली बाळंतपणात राधाबाईंचा मृत्यू झाला.त्याच वर्षी अण्णासाहेबांनी फर्ग्युसन कॉलेजात गणित शिकवायला सुरुवात केली. पुढे इ.स. १९१४पर्यंत त्यांनी ही नोकरी केली. अण्णा गणिती होते. लोकमान्य टिळक हे फर्ग्युसन महाविद्यालयात गणिताचे अध्यापन करीत होते. पण राजकारणाच्या रणधुमाळीत ते उतरल्यानंतर त्यांच्या रिकाम्या जागी गणित विभागाचे प्रमुख असणारे गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी अण्णांना बोलावून घेतले. इ.स. १८९१ ते इ.स. १९१४ या प्रदीर्घ कालखंडात अण्णांनी गणित हा विषय शिकवला.</div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> <strong>पुनर्विवाह</strong></div> <div style="text-align: justify;"> <strong><br /></strong></div> <div style="text-align: justify;"> वयाच्या 14 वर्षीच अण्णांचे लग्न झाले होते. इ.स. १८९१ मध्ये त्यांच्या सहचारिणी राधाबाई कालवश झाल्या. त्या वेळी अण्णांचे वय पंचेचाळीसच्या आसपास होते. प्रौढ वयात विधुर झालेल्या पुरुषानेही अल्पवयीन कुमारिकेशीच लग्न करण्याची त्या काळात प्रथा होती. लहान वयात मुलींची लग्न होत, पण दुर्दैवाने पती लवकर मरण पावला तर त्या मुलीला मात्र त्याची विधवा म्हणून उर्वरित आयुष्य घालवावे लागे. ही समाज रीत नाकारणाऱ्या अण्णांनी पंडिता रमाबाईंच्या शारदा सदन संस्थेत शिकणाऱ्या गोदूबाई या विधवा मुलीशी पुनर्विवाह केला. ही गोष्ट काळाला मानवणारी नव्हती. अण्णा पत्नीसह मुरूडला गेल्यानंतर अण्णांवर सामाजिक बहिष्कार टाकण्याचा ठराव संमत झाला. याच गोदूबाई पुढे आनंदी कर्वे किंवा बाया कर्वे म्हणून ख्यातनाम झाल्या. अण्णासाहेबांच्या कार्यात बाया कर्वे यांचा सक्रिय वाटा होता.</div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> अण्णांचा पुनर्विवाह ही व्यक्तिगत बाब नव्हती. घातक सामाजिक प्रथांविरुद्ध केलेले ते बंड होते. पुनर्विवाहासाठी लोकमताचे जागरण करावे, या हेतूने २१ मे, इ.स. १८९४ या दिवशी अण्णांनी पुनर्विवाहितांचा एक कुटुंबमेळा घेतला. याच सुमारास अण्णांनी ‘विधवा विवाह प्रतिबंध निवारक‘ मंडळाची स्थापना केली. विधवा-विवाहाला विरोध करणाऱ्या प्रतिगामी प्रवृत्तींना आवर घालणे हे या मंडळाचे काम होते. बालविवाह, जरठ-कुमारी विवाह, केशवपन यासारख्या अन्याय्य रूढींत अडकलेल्या अनिकेत स्त्रियांना मोकळा श्वास मिळावा म्हणून इ.स. १८९६ मध्ये अण्णांनी सहा विधवा महिलांसह ‘अनाथ बालिकाश्रम‘ काढला. ‘विधवा विवाहोत्तेजक‘ मंडळाची स्थापना केली. रावबहादूर गणेश गोविंद गोखले यांनी अण्णांचे हे उदात्त कार्य पाहून हिंगणे येथील आपली सहा एकरांची जागा आणि रु. ७५० संस्थेच्या उभारणीसाठी अण्णांकडे सुपूर्द केले. या उजाड माळरानावर अण्णांनी एक झोपडी बांधली. ही पहिलीवहिली झोपडी ही हिंगणे स्त्रीशिक्षण संस्थेची गंगोत्री. आज अनेक वास्तूंनी गजबजून गेलेल्या या वैभवसमृद्ध परिसरात अण्णांची झोपडी त्यांच्या तपाचे महाभारत जगाला सांगत उभी आहे.</div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> <strong>कार्य</strong></div> <div style="text-align: justify;"> <strong><br /></strong></div> <div style="text-align: justify;"> इ.स. १९०० मध्ये अनाथ बालिकाश्रमाचे स्थलांतर हिंगण्यास करण्यात आले. याच परिसरात अण्णांनी विधवांसाठी एक हक्काची सावली निर्माण केली. विधवांचे हे वसतिगृह ही एक सामाजिक प्रयोगशाळा होती.</div> <div style="text-align: justify;"> स्त्रियांवर होणारे अत्याचार, त्यांना दिली जाणारी दुय्यम दर्जाची वागणूक यांचा त्यांना कायम राग येत असे. पंडिता रमाबाई आणि ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्या जीवनकार्यांमुळे अण्णासाहेब खूपच प्रभावित झाले होते. थोर तत्त्वज्ञ हर्बर्ट स्पेन्सर यांच्या विचारांचाही त्यांच्यावर पगडा होता.</div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> इ.स. १८९६मध्ये अण्णासाहेबांनी पुण्याजवळील हिंगणे (आता कर्वेनगर) या गावी विधवा महिलांसाठी आश्रम स्थापन केला. या आश्रमात याच ठिकाणी इ.स. १९०७ साली महिला विद्यालयाची स्थापना त्यांनी केली. अण्णासाहेबांची २० वर्षांची विधवा मेहुणी – पार्वतीबाई आठवले – या विद्यालयाच्या पहिल्या विद्यार्थिनी होत. आश्रम आणि शाळा या दोन्हींसाठी लागणारे कुशल मनुष्यबळ निर्माण करण्यासाठी त्यांनी ‘`निष्काम कर्म मठा’ची स्थापना इ.स. १९१० साली केली.</div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> पुढे या तिन्ही संस्थांचे कार्य उत्तरोत्तर वाढत गेल्याने त्याचे एकत्रीकरण करून `’हिंगणे स्त्री शिक्षण संस्था’ आणि त्यानंतर `महर्षी कर्वे स्त्री शिक्षण संस्था’ असे त्याचे नामकरण करण्यात आले. १९९६साली त्यांच्या कार्यारंभाला १०० वर्षे पूर्ण झाली म्हणून महर्षी कर्वे स्त्री शिक्षण संस्था दरवर्षी शैक्षणिक आणि सामाजिक कार्य करणाऱ्या स्त्रीला बाया कर्वे पुरस्कार देते.</div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> अर्थात, हे सगळे काही सहजसाध्य नव्हते हे नक्कीच. या कार्यामुळे कर्मठ, सनातन पुणेकरांचा त्यांना रोष पत्करावा लागला. संस्था चालविण्यासाठी पैसे अपुरे पडत असल्याने कित्येक वर्ष अण्णासाहेबांना हिंगणे ते फर्ग्युसन कॉलेज पायी प्रवास करावा लागत असे. आपल्या संस्थांसाठी कुणाकडे देणगी मागायला गेल्यावर कित्येक वेळा त्यांना अत्यंत अपमानास्पद वागणूक मिळत असे. पण अत्यंत जिद्दीने त्यांनी आपले कार्य चालू ठेवले.</div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> जपानच्या महिला विद्यापीठाला भेट दिल्यानंतर अण्णासाहेब अत्यंत प्रभावित झाले. त्यांनी पुण्यात भारतातील पहिल्या महिला विद्यापीठाची स्थापना झाली. पुढे विठ्ठलदास ठाकरसी यांनी १५ लाखांचे अनुदान दिल्याने या विद्यापीठाचे `श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी महिला विद्यापीठ’ (एसएनडीटी) असे नामकरण करण्यात आले.</div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> अण्णासाहेबांनी अनेक परदेश दौरे केले. विशेषत: महिलांच्या सबलीकरणाचे आपले अनुभव त्यांनी आफ्रिकेतही जाऊन सांगितले. विधवा महिलांचे प्रश्न आणि त्यांचे शिक्षण यांव्यतिरिक्त जातिव्यवस्था आणि अस्पृश्यता यांच्या विरोधातही त्यांनी कार्य केले.</div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> कर्वे यांची चारही मुले रघुनाथ, शंकर, दिनकर आणि भास्कर यांनीही पुढे वेगवेगळ्या क्षेत्रांमध्ये भरीव कार्य केले.</div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> मराठी (आत्मवृत्त, इ.स. १९२८) आणि इंग्रजी (लुकिंग बॅक, इ.स. १९३६) अशा दोन्ही भाषांमध्ये त्यांनी आत्मचरित्र लिहिले.</div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> <strong>श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी या विद्यापीठ स्थापना</strong></div> <div style="text-align: justify;"> <strong><br /></strong></div> <div style="text-align: justify;"> त्यांनी एका जपानी महिला विद्यापीठाचे माहितीपत्रक पाहिले होते. त्यांच्या मनात भारतीय महिला विद्यापीठाचा विचार येत होता. विद्यापीठाची प्रस्तावना म्हणून त्यांनी माध्यमिक विद्यालयाची स्थापना केली. शिक्षण संस्थांभोवती कार्यकर्त्यांची तटबंदी असावी म्हणून इ.स. १९०८ मध्ये ‘निष्काम कर्ममठ‘ या संस्कारपीठाची स्थापना केली.</div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> इ.स. १९१५ मध्ये भरलेल्या अखिल भारतीय सामाजिक परिषदेचे अध्यक्षस्थान अण्णांनी भूषविले. अध्यक्षीय भाषणात त्यांनी ‘महिला विद्यापीठ‘ या कल्पनेचा पुनरुच्चार केला. ३ जून, इ.स. १९१६ रोजी महिला विद्यापीठाची स्थापना झाली. स्त्रीशिक्षणाची ही धारा विद्यापीठाच्या रूपाने विस्तार पावली. अंत्यजांना आणि स्त्रियांना दुर्बल घटक लेखून त्यांना विद्येपासून वंचित करणार्‍या समाजात अण्णांनी आपल्या तपोबलावर हा चमत्कार घडविला. अण्णांच्या कर्तृत्वाने चकित आणि प्रभावित झालेल्या सर विठ्ठलदास ठाकरसी यांनी आपल्या मातोश्री नाथीबाई ठाकरसी यांच्या स्मरणार्थ या विद्यापीठास १५ लाख रुपयांची देणगी दिली. या ‘श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी‘ या विद्यापीठास सरकारने स्वतंत्र विद्यापीठाचा दर्जा दिला. अनेक प्रज्ञावंत महिलांनी विद्यापीठाचे कुलगुरुपद भूषविले. अण्णांना अभिप्रेत असणारे बोधवाक्य विद्यापीठाने शिरोधार्य मानले ते असे- ‘संस्कृता स्त्री पराशक्तिः‘ अण्णांच्या प्रयत्नाने अस्तित्वात आलेल्या प्रत्येक संस्थेचे भरणपोषण केले.</div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> इंग्लंड, जर्मनी, जपान, अमेरिका या देशांना भेटी देऊन अण्णांनी आपल्या संस्थांची आणि संकल्पांची माहिती जगाला करून दिली. बर्लिनमध्ये असताना सापेक्षतावादाचे प्रणेते प्रा. अल्बर्ट आइनस्टाइन यांची त्यांनी भेट घेतली. त्यांनी बर्लिनमधली गृहविज्ञानशाळा पाहिली. टोकियोतील महिला विद्यापीठ पाहिले. अनेक राष्ट्रांत स्त्रियांनी चालविलेल्या संस्था पाहिल्या. त्या दर्शनाने सुचलेल्या अनेक नव्या योजना त्यांनी पूर्णत्वास नेल्या.अनेक भारतीय विद्यापीठांनी त्यांना डी.लिट. देऊन सन्मानित केले. `पद्मविभूषण’ हा किताब त्यांना इ.स. १९५५ साली प्रदान करण्यात आला, तर लगेच इ.स. १९५८ साली त्यांना भारतातील सर्वोच्च नागरी सन्मान `भारतरत्न’ने सन्मानित करण्यात आले. एकशेचार वर्षांचे दीर्घायुष्य देऊन निसर्गानेही त्यांना सन्मानित केले. पुण्यातच ९ नोव्हेंबर, इ.स. १९६२ ला त्यांचे वृद्धापकाळाने निधन झाले.</div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> आजही `कर्वे स्त्री शिक्षण संस्था’ दिमाखात उभी आहे, उत्तरोत्तर प्रगती करीत आहे.</div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: center;"> Source: www.wikipedia.org</div>

महिलांचे शिक्षण, त्यांचे हक्क, विधवा-पुनर्विवाह यांसाठी आपलं १०४ वर्षांचं जीवन वाहिलेल्या धोंडो केशव उर्फ अण्णासाहेब उर्फ महर्षी कर्व...

महाराष्ट्राची प्राकृतिक रचना

<div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"> <a href="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhXhSFkP3fAC3E9t5nI9A2ROXwNpH90hSQG6iyQ-rUTBFDSyAnA14n6FcAVTZIfWIoWxZ6hvhtL3Mn3lrOCsvicIeX3E45GcPYiR6IC_DbJZJHcClkPoqKFd-AjiC0ZSpoZdJ5j9okR6Z2_/s1600/maharashtra.gif" imageanchor="1" style="margin-left: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" height="297" src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhXhSFkP3fAC3E9t5nI9A2ROXwNpH90hSQG6iyQ-rUTBFDSyAnA14n6FcAVTZIfWIoWxZ6hvhtL3Mn3lrOCsvicIeX3E45GcPYiR6IC_DbJZJHcClkPoqKFd-AjiC0ZSpoZdJ5j9okR6Z2_/s1600/maharashtra.gif" width="400" /></a></div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> महाराष्ट्राचा बहुतांशी भाग ज्वालामुखी निर्मित बेसॉल्ट या खडकाचा बनलेला आहे. राज्यात जुने अनावृत्त खडक वैनगंगेच्या खो-यात आहेत. त्यानंतर विदर्भ व शेवटी तापी खोरे असा क्रम लागतो.</div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> <strong>१. कोकण किनारा –</strong></div> <ul style="text-align: justify;"> <li>उत्तरेकडील दमणगंगेच्या खो-यातून दक्षिणेकडे तेरेखोल खाडीपर्यंतचा ७२० कि.मी. लांबीचा प्रदेश म्हणजे कोकण किनारा होय. याची सरासरी रूंदी ४० ते ८० कि.मी. आहे.</li> <li>अरबी समुद्रालगतच्या सखल भागास म्हणतात <strong>– खलाटी</strong></li> <li>कोकणातील डोंगराळ व उंच भाग – <strong>वलाटी</strong></li> <li>कोकण किना-यावर आसणारी एकूण बंदरे – <strong>४९</strong></li> <li>रायगड जिल्यात त्यार करण्यात आलेले अत्याधुनिक बंदरे – जवाहरलाल नेहरु (न्हावाशेवा) सहाय्य – <strong>कॅनडा</strong></li> <li>कोकण किना-यावर सर्वाधिक किनापट्टी लाभलेला जिल्हा (२४०कि.मी.) रायगड असून मासेमारीत आघाडीवर जिल्हा – <strong>रायगड</strong></li> <li>महाराष्ट्राच्या मत्स्योत्पादनापैकी खा-या पाण्यातील मासे <strong>– मुंबई</strong></li> <li>राज्यातील पहिले मत्स्यालय – <strong>तारपोरवाला (मुंबई)</strong></li> <li>राज्यातील नवे प्रस्तावित मत्स्यालय – <strong>वार्सोवा</strong></li> <li>कोकण किना-याजवळील तेल क्षेत्रे – <strong>बॉम्बे हाय व वसई हाय</strong></li> <li>कोकणातील नैसर्गिक वायुवर आधारीत औष्णिक विद्युत प्रकल्प – <strong>उरण (रायगड)</strong></li> <li>कोकण किना-यावरील बेटे – <strong>मुंबई, साष्टी, खंदेरी-उंदेरी, धारापूरी व अंजदिव</strong></li> <li>दक्षिण कोकणाचे भूस्वरुप – <strong>सडा</strong></li> <li><strong>कोकण किना-यावरील प्रमुख नद्या</strong> – वसई, धरमतर, महाड, चिपळूण, दाभोळ, जयगड, राजापूर व विजयदुर्ग, दातीवरा मनोरी, मालाज, माहिम, पनेवेल, बालकोट.</li> </ul> <div style="text-align: justify;"> <strong>२. पश्चिम घाट (सह्याद्री) –</strong></div> <ul style="text-align: justify;"> <li>नंदुरबार जिल्ह्यातील नवापूरपासून कोल्हापूरातील चंदगड पर्यंतचा ८०० कि.मी. चा पट्टा म्हणजे सह्याद्री होय. सह्याद्रीची निर्मिती प्रस्तर भंगामुळे झाली आहे. याची सरासरी उंची ९०० मि. इतकी आहे. सह्याद्रीचा पूर्व उतार मंद असून पश्चिम किनारपट्टी खचल्यामुळे पश्चिम उतार तीव्र आहे. सह्याद्री पर्वतरांग ही महाराष्ट्रातील प्रमुख जलविभाजक असून त्यात अनेक नद्यांचा उगम झाला आहे. सह्याद्रीची महाराष्ट्रातील उंची उत्तरेकडून दक्षिणेकडे कमी होत जाते.</li> </ul> <div style="text-align: justify;"> <strong>सह्याद्रीच्या उपरांगा –</strong></div> <ul style="text-align: justify;"> <li>गोदावरी व तापीचे खोरे वेगळी करणारी नाशिक जिल्ह्यातून पूर्वेकडे जाणारी डोंगररांग – <strong>सातमाळ डोंगर</strong></li> <li>सातमाळा डोंगराचे औरंगाबाद जिल्ह्यातील नाव (यात प्रसिध्द देवगिरी किल्ला व वेरूळ, अजिंठा लेण्या आहेत.) – <strong>अजिंठा डोंगर</strong></li> <li>पुणे व नगर जिल्ह्याच्या सीमेवरून पूर्वेकडे जाणारी गोदावरी व भिमा नदीचे खोरे वेगळे करणारी रांग – <strong>हरिश्चंद्र बालाघाट</strong></li> <li>शंभू महादेव डोंगर रांगेतील पोचगणीतील प्रसिध्द पठार – <strong>टेबल लँड पठार</strong></li> </ul> <table border="1" cellpadding="0" cellspacing="0"> <tbody> <tr> <td valign="top" width="10%"><strong>क्र.</strong></td> <td valign="top" width="20%"><strong>शिखर</strong></td> <td valign="top" width="21%"><strong>उंची (मी.)</strong></td> <td valign="top" width="47%"><strong>जिल्हा व वैशिष्ट्य</strong></td> </tr> <tr> <td valign="top" width="10%">१</td> <td valign="top" width="20%">कळसूबाई</td> <td valign="top" width="21%">१६४६</td> <td valign="top" width="47%">नाशिक व अहमदनगरच्या सीमेवर (अहमदनगर)</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="10%">२</td> <td valign="top" width="20%">साल्हेर</td> <td valign="top" width="21%">१५६७</td> <td valign="top" width="47%">नाशिक व महाराष्ट्रातील द्विपीय क्रमांकाचे</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="10%">३</td> <td valign="top" width="20%">महाबळेश्वर</td> <td valign="top" width="21%">१४३८</td> <td valign="top" width="47%">सातारा</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="10%">४</td> <td valign="top" width="20%">हरिश्चंद्र गड</td> <td valign="top" width="21%">१४२४</td> <td valign="top" width="47%">अहमदनगर</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="10%">५</td> <td valign="top" width="20%">सप्तश्रृंगी गड</td> <td valign="top" width="21%">१४१६</td> <td valign="top" width="47%">नाशिक</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="10%">६</td> <td valign="top" width="20%">त्रंबकेश्वर</td> <td valign="top" width="21%">१३०४</td> <td valign="top" width="47%">नाशिक</td> </tr> </tbody> </table> <ul style="text-align: justify;"> <li><strong>घाट (खिंड) –</strong> उंच व लांबलचक पर्वतरांगात कमी उंचीच्या भागास खिंड म्हणतात. या खिंडीतून दळणवळणाचे मार्ग नेले जातात, यालाच घात म्हणतात.</li> </ul> <div style="text-align: justify;"> <strong>सह्याद्रीतील प्रमुख घाट</strong></div> <div style="text-align: justify;"> <strong><br /></strong></div> <table border="1" cellpadding="0" cellspacing="0"> <tbody> <tr> <td valign="top" width="213"><strong>घाट</strong></td> <td valign="top" width="213"><strong>लांबी</strong></td> <td valign="top" width="213"><strong>जोडलेली शहरे</strong></td> </tr> <tr> <td valign="top" width="213">थळघाट (कसारा)</td> <td valign="top" width="213">७</td> <td valign="top" width="213">नाशिक-मुंबई (महामार्ग क्र.-३)</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="213">बोरघाट</td> <td valign="top" width="213">१५</td> <td valign="top" width="213">पुणे-मुंबई (महामार्ग क्र.-४)</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="213">आंबाघाट</td> <td valign="top" width="213">११</td> <td valign="top" width="213">रत्नागिरी-कोल्हापूर</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="213">फोंडाघाट</td> <td valign="top" width="213">९</td> <td valign="top" width="213">कोल्हापूर-गोवा</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="213">आंबोली (रामघाट)</td> <td valign="top" width="213">१२</td> <td valign="top" width="213">सावंतवाडी (सिंधूदुर्ग) – कोल्हापूर, बेळगाव</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="213">खंबाटकी (खंडाळा)</td> <td valign="top" width="213"><br /></td> <td valign="top" width="213">पुणे-सातारा-बंगलोर</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="213">कुंभार्ली घाट</td> <td valign="top" width="213"><br /></td> <td valign="top" width="213">चिपळूण (रत्नागिरी)-कराड</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="213">वरंधा घाट</td> <td valign="top" width="213">६</td> <td valign="top" width="213">भोर-महाड</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="213">दिवा घाट</td> <td valign="top" width="213"><br /></td> <td valign="top" width="213">पुणे-सासवड मार्गे बारामती</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="213">माळ्शेज घाट</td> <td valign="top" width="213"><br /></td> <td valign="top" width="213">आळेफाटा (पुणे)-कल्याण</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="213">नाणेघाट</td> <td valign="top" width="213">१२</td> <td valign="top" width="213">अहमदनगर-मुंबई</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="213">पारघाट</td> <td valign="top" width="213">१०</td> <td valign="top" width="213">सातारा-रत्नागिरी</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="213">रणतोंडी घाट</td> <td valign="top" width="213"><br /></td> <td valign="top" width="213">महाड-महाबळेश्वर</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="213">पसरणी घाट</td> <td valign="top" width="213"><br /></td> <td valign="top" width="213">वाई-महाबळेश्वर</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="213">चंदनपूरी घाट</td> <td valign="top" width="213"><br /></td> <td valign="top" width="213">नाशिक-पुणे</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="213">आंबेनळी</td> <td valign="top" width="213"><br /></td> <td valign="top" width="213">महाबळेश्वर-पोलादपूर</td> </tr> <tr> <td valign="top" width="213">ताम्हणी</td> <td valign="top" width="213"><br /></td> <td valign="top" width="213">रायगड-पुणे</td> </tr> </tbody> </table> <ul style="text-align: justify;"> <li>नर्मदा व तापी नद्यांची खोरे वगळी करणारी ही पर्वतरांग उत्तर सीमेवर आहे. सातपुडा पर्वातास आमरावती जिल्ह्यात गाविलगड, तर नंदुरबार जिल्ह्यात तोरणमाळ पठार (तोरणमाळ १४६१ मी.) म्हणतात.</li> </ul> <div style="text-align: justify;"> <strong>दख्खनचे पठार –</strong></div> <div style="text-align: justify;"> <br /></div> <div style="text-align: justify;"> हा प्रदेश सह्याद्री पासून पूर्वेकडे सुरजगड, भामरागड, व चिरोली टेकड्यांपर्यंत विस्तारलेला आहे. हा अतिशय प्राचिन प्रदेश असून याची निर्निती ७ कोटी वर्षांपूर्वी झाली आहे. २९ वेळा भेगी उद्रेक होऊन लाव्हा रसाचे थरावर थर साचून याचि निर्मिती झाली. हे पठार मुख्यतः बेसॉल्ट क्डकापासून झाली आहे. पठाराची सरासरी पश्च्मिमेकडील उंची ६० मी. व पूर्वेकडील उंची ३०० मी. म्हणजेच एकूण सरासरी उंची ४५० मी. आहे.</div> <ul style="text-align: justify;"> <li>पश्चिमेकडून पूर्वेकडे जातांना बेसॉल्टची जाडी – <strong>कमी होत जाते.</strong></li> <li>दक्षिण कोकणात बेसॉल्टचे थर खनन क्रियेने निघून गेल्याने वालुकास्म व गारगोटी हाडक उघडे पडले आहे.</li> <li>गोंडवाना क्षितीज स्मांतर थर थिजून सपाट घाटमाथे व पाय-या पाय-यांची रचना असणारी भूरुपे निर्माण होतात.</li> </ul> <table border="1" cellpadding="0" cellspacing="0"><tbody> <tr style="text-align: justify;"> <td valign="top" width="160"><strong>थंड हवेचे ठिकाण</strong></td> <td valign="top" width="160"><strong>जिल्हा</strong></td> <td valign="top" width="160"><strong>थंड हवेचे ठिकाण</strong></td> <td valign="top" width="160"><strong>जिल्हा</strong></td> </tr> <tr style="text-align: justify;"> <td valign="top" width="160">तोरणमाळ</td> <td valign="top" width="160">नंदुरबार</td> <td valign="top" width="160">पाचगणी</td> <td valign="top" width="160">सातारा</td> </tr> <tr style="text-align: justify;"> <td valign="top" width="160">खंडाळा</td> <td valign="top" width="160">पुणे</td> <td valign="top" width="160">माथेरान</td> <td valign="top" width="160">रायगड</td> </tr> <tr style="text-align: justify;"> <td valign="top" width="160">रामटेक</td> <td valign="top" width="160">नागपूर</td> <td valign="top" width="160">चिखलदरा (गाविलगड)</td> <td valign="top" width="160">अमरावती</td> </tr> <tr style="text-align: justify;"> <td valign="top" width="160">महाबळेश्वर</td> <td valign="top" width="160">सातारा</td> <td valign="top" width="160">लोणावळा, भिमाशंकर</td> <td valign="top" width="160">पुणे</td> </tr> <tr style="text-align: justify;"> <td valign="top" width="160">जव्हार</td> <td valign="top" width="160">ठाणे</td> <td valign="top" width="160">मोखाडा, सुर्यामाळ</td> <td valign="top" width="160">ठाणे</td> </tr> <tr style="text-align: justify;"> <td valign="top" width="160">आंबोली</td> <td valign="top" width="160">सिंधुदुर्ग</td> <td valign="top" width="160">येड्शी</td> <td valign="top" width="160">उस्मानाबाद</td> </tr> <tr style="text-align: justify;"> <td valign="top" width="160">पन्हाळा</td> <td valign="top" width="160">कोल्हापूर</td> <td valign="top" width="160">म्हैसमाळ</td> <td valign="top" width="160">औरंगाबाद</td></tr> </tbody></table>

महाराष्ट्राचा बहुतांशी भाग ज्वालामुखी निर्मित बेसॉल्ट या खडकाचा बनलेला आहे. राज्यात जुने अनावृत्त खडक वैनगंगेच्या खो-यात आहेत. त्यानं...

महाराष्ट्र जनरल नॉलेज

<div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"> <a href="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhRF1tqxh9xKx_yrAhBgFPe72tI4ImHF_HWeByIIsW34d6EZh4Y8jXxG8lKthlUrBoxjzpaxNgaWTOYM3VBnFGvDmtjSbW-ZauuJBf0ywgCDQBDoD_Ia-fLX1WaiWb0ZgpkllLbX8DH3JLV/s1600/maharashtra.gif" imageanchor="1" style="margin-left: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" height="297" src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhRF1tqxh9xKx_yrAhBgFPe72tI4ImHF_HWeByIIsW34d6EZh4Y8jXxG8lKthlUrBoxjzpaxNgaWTOYM3VBnFGvDmtjSbW-ZauuJBf0ywgCDQBDoD_Ia-fLX1WaiWb0ZgpkllLbX8DH3JLV/s1600/maharashtra.gif" width="400" /></a></div> <br /> * महाराष्ट्रातील सर्वात उंच पर्वत शिखर- कळसुबाई (१६४६ मी.) ता. अकोले, जि. अहमदनगर.<br /> * महाराष्ट्राला ७२० कि.मी. लांबीचा समुद्रकिनारा लाभलेला आहे.<br /> * महाराष्ट्राची राजधानी – मुंबई<br /> <div dir="ltr"> * उपराजधानी  – नागपूर.<br /> * महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची संख्या – ३५.<br /> * महाराष्ट्राने भारताचा ९.७ टक्के भाग व्यापलेला आहे.<br /> * महाराष्ट्राच्या वायव्य भागात गुजरात राज्य व दादरा-नगर हवेलीच्या सीमारेषा आहे.<br /> * महाराष्ट्रास लागून मध्य प्रदेश राज्याची सीमा सर्वात लांब आहे.<br /> * महाराष्ट्रात कोकण प्रदेश उत्तरेकडे डहाणूपर्यंत तर दक्षिणेकडे तेरेखोल खाडीपर्यंत आहे</div> <div dir="ltr"> * विदर्भातील तलाव मालगुजारी नावाने ओळखले जातात.<br /> * विदर्भातील गोंदिया जिल्ह्यात मोठय़ा संख्येने तलाव आहे.<br /> * महाराष्ट्रात मोठय़ा प्रमाणात मासेमारी रत्नागिरी जिल्ह्यात चालते.<br /> * महाराष्ट्रातील तलावांचा जिल्हा गोंदिया आहे, तर शहर ठाणे आहे.<br /> * महाराष्ट्राचे पठार बेसॉल्ट या खडकाने बनलेले आहे.<br /> * महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाला सह्याद्री म्हणून ओळखतात.<br /> * महाराष्ट्रातील मुंबई जिल्हा आकाराने लहान पण लोकसंख्येने मोठा आहे<br /> * महाराष्ट्रातील रत्नागिरी जिल्ह्यात पुरुषांपेक्षा स्त्रियांचे प्रमाण अधिक आहे.<br /> * महाराष्ट्रात गडचिरोली जिल्ह्यात लोकसंख्येची घनता सर्वात कमी आहे.<br /> * महाराष्ट्रातील १०० टक्के साक्षर जिल्हा- सिंधुदुर्ग, तालुका पन्हाळा.<br /> * महाराष्ट्रात संपूर्ण विद्युतीकरण झालेला प्रथम जिल्हा- वर्धा.<br /> * महाराष्ट्रातील पहिला सहकारी साखर कारखाना प्रवरानगर, जिल्हा नगर.<br /> * भारतात सर्वात जास्त कापड गिरण्या महाराष्ट्रात आहे.<br /> * भारतात सर्वात जास्त विद्युत निर्मिती महाराष्ट्रात होते.<br /> * महाराष्ट्रात चलनी नोटांचा कारखाना नाशिक येथे आहे.<br /> * महाराष्ट्रातील सर्वात जास्त अवर्षणग्रस्त जिल्हा अहमदनगर.<br /> * भारतातील पहिले पक्षी अभयारण्य कर्नाळा रायगड जिल्ह्यात आहे.<br /> * महाराष्ट्रातील सर्वाधिक पाऊस आंबोली (सिंधुदुर्ग) येथे पडतो.<br /> * पंढरपूर शहर भीमा नदीकाठी आहे. महाराष्ट्राची काशी म्हणतात.<br /> * गोदावरी नदीला दक्षिण भारताची गंगा म्हणतात.<br /> * प्रवरा नदीच्या खोऱ्यात उसाचे पीक मोठय़ा प्रमाणात<br /> घेतले जाते.<br /> * गरम पाण्याचे झरे ठाणे जिल्ह्यात वज्रेश्वरी येथे आहेत.<br /> * जगप्रसिद्ध लोणार सरोवर बुलढाणा जिल्ह्यात आहे.<br /> * औरंगाबाद शहर बावन्न दरवाजांचे शहर म्हणून ओळखले जाते.<br /> * पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर शहर बटाटय़ाच्या व्यापारासाठी प्रसिद्ध आहे.<br /> * महाराष्ट्रातील नायकवाडी प्रकल्पाला नाथसागर म्हणतात.<br /> * कोयना प्रकल्पावर वीज निर्मिती केली जाते म्हणून महाराष्ट्राची भाग्य लक्ष्मी असे म्हणतात.<br /> * कोयना धरणाच्या जलाशयाला शिवाजी सागर म्हणतात.<br /> * विदर्भातील नंदनवन असे चिखलदरा थंड हवेच्या ठिकाणाला म्हणतात.<br /> * विदर्भातील कॅलिफोर्नियाचा असे वरुड व चांदूरबाजार तालुक्याला म्हणतात. कारण तेथे जास्तीत जास्त संत्रा पिकविला जातो.<br /> * महाराष्ट्रातील कापसासाठी प्रसिद्ध बाजारपेठ अमरावती येथे आहे.<br /> * विदर्भातील प्रसिद्ध आनंद सागर शेगाव येथे आहे.<br /> * संत गजानन महाराजांची समाधी शेगाव जि. बुलढाणा येथे आहे.<br /> * संत गाडगेबाबा विद्यापीठ अमरावती येथे आहे.<br /> * राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांची समाधी मोझरी, जि. अमरावती येथे आहे.<br /> * संत गाडगेबाबांची समाधी अमरावती येथे आहे.<br /> * ब्रह्मदेशाच्या थिबा राजाचा राजवाडा रत्नागिरी येथे आहे.<br /> * यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठ नाशिक येथे आहे.<br /> * महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठ नाशिक येथे आहे.<br /> * महाराष्ट्र राज्यात तोफखाना प्रशिक्षण शाळा देवळाली, जि. नाशिक.<br /> * पुणे ही पेशव्यांची राजधानी आहे.<br /> * कोल्हापूर येथे देशातील गुळाची बाजारपेठ आहे.<br /> * आद्य क्रांतीकारक वासुदेव बळवंत फडके यांचा जन्म शिरढोण, जि. रायगड येथे झाला.<br /> * मुंबई शहराला भारताचे पॅरिस असे म्हणतात.<br /> * यशवंतराव चव्हाणांच्या समाधी स्थळास प्रीतीसंगम असे म्हणतात.<br /> * महाराष्ट्र पोलीस अॅकॅडमी नाशिक येथे आहे.<br /> * नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी खडकवासला येथे आहे.<br /> * महात्मा गांधीजींचा सेवाग्राम आश्रम व विनोबा भावेंचा पवनार आश्रम वर्धा जिल्ह्यात आहे.<br /> * शिखांची दक्षिण काशी म्हणून नांदेड शहर प्रसिद्धी आहे.<br /> * महाराष्ट्रात नाशिक येथे कुंभमेळा भरतो.<br /> * शिवाजी महाराजांचे जन्मस्थान शिवनेरी येथे आहे.<br /> * ज्ञानेश्वरांनी नेवासे या ठिकाणी ज्ञानेश्वरी लिहिली.<br /> * तारापूर हे भारतातील पहिले अणुशक्ती केंद्र आहे.<br /> * भारतातील पहिला पेट्रो रसायन प्रकल्प तुर्भे या ठिकाणी आहे.<br /> * महाराष्ट्रातील सर्वात जास्त महानगरपालिका असलेला जिल्हा ठाणे.<br /> * रायगड जिल्ह्यात- कातकरी, ठाणे जिल्ह्यात- वारली, यवतमाळ जिल्ह्यात- कोलाम या आदिवासी जमाती प्रामुख्याने आढळतात.<br /> * स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे जन्मस्थान भगूर जि. नाशिक.<br /> * कवी केशवसुतांचे स्मारक भालगुंड रत्नागिरी जिल्ह्यात आहे.<br /> * राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक ६ राज्यातील सर्वाधिक लांबीचा महामार्ग आहे.<br /> * बॉम्बे हाय तेल उत्खननासाठी प्रसिद्ध आहे. मुंबईपासून २४० कि.मी. अंतरावर आहे.<br /> * महाराष्ट्रात चुनखडीचे साठे यवतमाळ जिल्ह्यात आढळतात.<br /> * महाराष्ट्रातील उत्तर सीमेला सातपुडा पर्वतांची रांग आहे.<br /> * वाघांसाठी प्रसिद्ध असलेले मेळघाट अभयारण्य सातपुडा पर्वतात आहे.<br /> * नाशिक जिल्ह्यातील गंगापूर हे महाराष्ट्रातील पहिले मातीचे धरण आहे.<br /> * सोलापूर जिल्ह्याला ज्वारीचे कोठार म्हणतात.<br /> * महाराष्ट्राचे मँचेस्टर असे इचलकरंजी शहरास म्हणतात.<br /> * कालिदासाने मेघदूत काव्य रामटेक येथे लिहिले.<br /> * कवी कुलगुरू कालिदास संस्कृत विद्यापीठ रामटेक, जि. नागपूर येथे आहे.<br /> * भारतातील तिसरे व महाराष्ट्रातील पहिले पशू व मत्स्य विज्ञान विद्यापीठ नागपूर येथे आहे.<br /> * सुप्रसिद्ध अजिंक्यतारा किल्ला सातारा जिल्ह्यात आहे. हा किल्ला शिलाहार वंशातील राजा दुसरा भोज याने बांधला.</div> <div> * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर तंत्रज्ञान विद्यापीठ लोणेरे (रायगड) येथे आहे.</div> <div dir="ltr"> * फिल्म अॅड टेलिव्हिजन इन्स्टिटय़ूट पुणे येथे आहे.<br /> * महाराष्ट्रातील बालकामगारविरोधी मोहिमेसाठी ब्रॅड अॅम्बेसिडर म्हणून शासनाने शाहरूख खानची निवड केली.<br /> * माहितीच्या अधिकाऱ्याच्या कायद्याची अंमलबजावणी करण्यात महाराष्ट्र हे राज्य मिलेनियर ठरले आहे, मराठवाडय़ातील औरंगाबाद येथे राष्ट्रीय विधी विद्यापीठ स्थापन होणार आहे.<br /> * थेट परकीय गुंतवणुकीत राज्याचा गुजरातनंतर दुसरा क्रमांक लागतो.<br /> * रोजगार निर्मितीमध्ये महाराष्ट्राचा देशात पहिला क्रमांक आहे.<br /> * भारतातील परकीय गुंतवणुकीस महाराष्ट्राचा हिस्सा २४ टक्के आहे. (मार्च २००९)<br /> * महाराष्ट्रावर २००२-०३ मध्ये ८२ हजार ५४९ कोटी रुपयांचे कर्ज, २००६-०७ मध्ये १ लाख ३४ हजार ४९३ कोटींवर गेले तर २००७-०८ मध्ये १ लाख ४४ हजार ३२५ कोटींच्या आसपास कर्ज होते.</div>

* महाराष्ट्रातील सर्वात उंच पर्वत शिखर- कळसुबाई (१६४६ मी.) ता. अकोले, जि. अहमदनगर. * महाराष्ट्राला ७२० कि.मी. लांबीचा समुद्रकिनारा लाभले...